Sức khoẻ tình dục nữ đồng tính: những điều cặp đôi les cần biết

Trong truyền thông sức khoẻ sinh sản tại Việt Nam, cặp đôi nữ gần như không xuất hiện. Điều đó khiến nhiều người tin rằng sức khoẻ tình dục nữ đồng tính không cần bận tâm, vì không có nguy cơ mang thai thì không có nguy cơ khác. Thực tế phức tạp hơn, và khoảng trống thông tin này khiến nhiều người bỏ lỡ bước chăm sóc cơ bản.

1. Vì sao sức khoẻ tình dục của cặp đôi nữ hay bị bỏ quên

Nhiều người tìm "les quan hệ như thế nào" trước hết vì tò mò về cơ chế, nhưng phần quyết định việc quan hệ có an toàn hay không lại nằm ở khía cạnh sức khoẻ. Hệ thống tư vấn sức khoẻ sinh sản ở Việt Nam được xây dựng chủ yếu quanh trục tránh thai và mang thai, nên khi một cặp đôi nữ bước vào phòng khám, gần như toàn bộ câu hỏi mẫu đều lệch khỏi hoàn cảnh của họ. Nhiều người vì thế chọn im lặng hoặc dần bỏ luôn thói quen đi khám.

Có hai nguyên nhân thường được nhắc tới khi bàn về vấn đề này:

– Nhân viên y tế ít được đào tạo riêng về nhóm WSW nên khó đặt câu hỏi sàng lọc phù hợp với hoàn cảnh người bệnh.

– Người trong cộng đồng lo bị kỳ thị (stigma) nên giấu thông tin về bạn tình, khiến phần tư vấn đi sai trọng tâm ngay từ đầu.

Hệ quả là không ít phụ nữ đồng tính bước qua tuổi ba mươi mà chưa từng làm một xét nghiệm sàng lọc nào.

2. Quan niệm sai phổ biến nhất: "nữ với nữ thì không lây bệnh"

Niềm tin này bắt nguồn từ việc đánh đồng nguy cơ tình dục với nguy cơ mang thai. Nhưng phần lớn tác nhân lây truyền không đi theo tinh dịch, mà đi theo tiếp xúc niêm mạc, dịch tiết âm đạo, tổn thương da nhỏ và bề mặt dụng cụ dùng chung. Vì thế, hai người nữ hoàn toàn có thể truyền cho nhau HPV, herpes simplex, viêm âm đạo do vi khuẩn (bacterial vaginosis) hay trichomonas. Nói cách khác, con đường lây thay đổi chứ không biến mất.

Một số hiểu lầm khác cũng khá phổ biến trong cộng đồng:

– Nhiều người nghĩ chỉ cần cả hai đều chưa từng có bạn tình nam thì không cần lo lắng gì thêm.

– Không ít người cho rằng xét nghiệm Pap chỉ dành cho phụ nữ đã lập gia đình hoặc đã sinh con.

Cả hai suy nghĩ trên đều dẫn tới cùng một kết quả: trì hoãn việc kiểm tra sức khoẻ.

3. Các tác nhân lây truyền và cách giảm nguy cơ

Hiểu rõ từng tác nhân giúp bạn biết mình nên hỏi bác sĩ điều gì thay vì lo lắng chung chung. Bảng dưới đây tóm tắt những tác nhân thường được nhắc tới trong nhóm cặp đôi nữ. Đây là thông tin định hướng chung, còn mức nguy cơ cụ thể của mỗi người phụ thuộc vào tiền sử và kết quả xét nghiệm thực tế.

Tác nhân	Có thể lây giữa nữ với nữ?	Đường lây chính	Hướng giảm nguy cơ
HPV	Có	Tiếp xúc da và niêm mạc vùng sinh dục	Tiêm vắc xin theo tư vấn, sàng lọc định kỳ
Herpes simplex	Có	Tiếp xúc trực tiếp với tổn thương đang hoạt động	Tránh tiếp xúc khi có tổn thương, điều trị theo chỉ định
Viêm âm đạo do vi khuẩn (bacterial vaginosis)	Có	Xáo trộn hệ vi sinh, dịch tiết, dụng cụ dùng chung	Vệ sinh dụng cụ, khám khi khí hư đổi mùi hoặc màu
Trichomonas	Có	Dịch tiết và bề mặt ẩm dùng chung	Xét nghiệm khi có triệu chứng, điều trị cả hai người
Giang mai (syphilis)	Có	Tiếp xúc với tổn thương săng	Xét nghiệm máu định kỳ nếu có nhiều bạn tình
HIV	Nguy cơ thấp, không bằng không	Máu, tổn thương niêm mạc, dụng cụ dính máu	Xét nghiệm định kỳ, không dùng chung vật dụng có máu

Bảng trên không nhằm khiến bạn hoang mang mà để bạn thấy bức tranh đầy đủ hơn. Phần lớn tình huống đều xử lý được nếu phát hiện sớm. Điều quan trọng là cả hai người cùng đi khám khi một bên có triệu chứng, thay vì chỉ điều trị cho một người rồi tái nhiễm qua lại.

4. Vệ sinh dụng cụ dùng chung và nhiễm khuẩn chéo

Dụng cụ hỗ trợ gần như không bao giờ được nhắc tới trong tư vấn y tế chính thống, dù đây lại là nguồn lây thực tế. Bề mặt xốp và khe rãnh đều có thể giữ lại dịch tiết cùng vi sinh vật, nên khi hai người dùng chung một vật mà không làm sạch giữa các lần sử dụng, nhiễm khuẩn chéo (cross-contamination) hoàn toàn có thể xảy ra. Chất liệu silicone y tế không lỗ rỗng giúp việc làm sạch dễ hơn nhiều so với hàng rẻ tiền không rõ nguồn gốc.

Khi chọn mua đồ chơi cho les, bạn nên xem kỹ thông tin chất liệu và hướng dẫn vệ sinh của nhà sản xuất. Vài nguyên tắc chung:

– Rửa sạch dụng cụ bằng nước ấm và dung dịch phù hợp trước và sau mỗi lần sử dụng.

– Bọc bao cao su và thay bao mới nếu vật dụng được chuyển từ người này sang người kia.

– Ngưng dùng chung khi một trong hai người đang có tổn thương, viêm nhiễm hoặc đang điều trị.

Những thao tác này mất vài phút nhưng loại bỏ được phần lớn rủi ro có thể phòng tránh. Màng chắn miệng (dental dam) cũng là một rào chắn giúp hạn chế tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết, dù ở Việt Nam còn khá xa lạ.

5. Khám phụ khoa và xét nghiệm Pap định kỳ

Đây là điểm hay bị bỏ sót nhất. Nhiều phụ nữ đồng tính tin rằng xét nghiệm Pap (Pap smear) chỉ dành cho người có bạn tình nam, nên trì hoãn năm này qua năm khác. Trên thực tế, HPV lây qua tiếp xúc da và niêm mạc chứ không phụ thuộc vào giới của bạn tình, nên khuyến cáo sàng lọc ung thư cổ tử cung vẫn áp dụng cho nhóm này, tương tự khuyến cáo chung về các bệnh lây truyền qua đường tình dục. Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định dựa trên độ tuổi, tiền sử và kết quả những lần trước.

Bên cạnh sàng lọc, việc nói thật với bác sĩ về bạn tình cũng quan trọng không kém. Bác sĩ không cần biết chi tiết đời tư, nhưng cần đủ thông tin để chỉ định xét nghiệm đúng hướng.

6. Đồng thuận, giao tiếp và sức khoẻ tinh thần

6.1. Đồng thuận là một cuộc trò chuyện

Đồng thuận (consent) không phải câu hỏi hỏi một lần rồi thôi, mà là trạng thái được duy trì và có thể rút lại bất cứ lúc nào. Trong mối quan hệ giữa hai người nữ, sự tương đồng về giới đôi khi tạo ra giả định rằng "cùng là nữ thì tự hiểu nhau", và chính giả định đó khiến việc hỏi han bị xem nhẹ.

6.2. Áp lực xã hội và tâm lý

Sức khoẻ tình dục không tách rời sức khoẻ tinh thần. Nhiều cặp đôi nữ tại Việt Nam vẫn phải giấu mối quan hệ với gia đình hoặc nơi làm việc, và việc sống trong trạng thái đề phòng kéo dài có thể ảnh hưởng tới tâm lý của cả hai. Kỳ thị (stigma) cũng là lý do khiến nhiều người ngại bước vào phòng khám.

Một mối quan hệ lành mạnh không đo bằng việc hai người giấu giỏi đến đâu, mà đo bằng việc họ có thể nói thật với nhau và với bác sĩ của mình.

Nếu cảm giác lo âu kéo dài, việc tìm tới chuyên gia tâm lý là lựa chọn hợp lý chứ không phải dấu hiệu yếu đuối.

7. Câu hỏi thường gặp

1. Les có cần dùng biện pháp bảo vệ không?

Có. Rào chắn như bao cao su bọc dụng cụ hoặc màng chắn miệng giúp giảm tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết, từ đó hạ thấp nguy cơ lây nhiễm.

2. Chưa từng có bạn tình nam thì có cần làm xét nghiệm Pap không?

Vẫn nên làm. HPV lây qua tiếp xúc da và niêm mạc, nên khuyến cáo sàng lọc cổ tử cung không phụ thuộc vào giới của bạn tình. Hãy hỏi bác sĩ về lịch phù hợp.

3. Hai người nữ có thể lây HIV cho nhau không?

Nguy cơ được xem là thấp so với các đường lây khác, nhưng không phải bằng không, đặc biệt khi có máu hoặc tổn thương niêm mạc. Xét nghiệm định kỳ vẫn là việc nên làm.

Chăm sóc sức khoẻ tình dục nữ đồng tính không đòi hỏi điều gì phức tạp: hiểu đúng nguy cơ, giữ vệ sinh dụng cụ dùng chung, khám phụ khoa đều đặn và trao đổi thẳng thắn với bạn đời cũng như bác sĩ. Cộng đồng les xứng đáng được tư vấn y tế đầy đủ như bất kỳ ai khác. Thông tin rõ ràng sẽ giúp việc bảo vệ bản thân nhẹ nhàng hơn nhiều so với bạn nghĩ.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Nội dung dành cho người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên.

Trang Bùi