Người gầy và sức khoẻ sinh dục nam: BMI, nội tiết và khi nào khám

Không ít nam giới có thân hình mảnh khảnh chỉ nghĩ tới chuyện tăng cân, mà ít để ý rằng cân nặng còn liên quan tới nội tiết. Ở nam giới, tình trạng người gầy kéo dài có thể đi kèm thay đổi hormone, giảm ham muốn và ảnh hưởng chất lượng tinh trùng. Bài viết giải thích cơ chế đó cùng các dấu hiệu cần đi khám.

1. Thiếu cân và BMI thấp được xác định thế nào

Chỉ số khối cơ thể (BMI - Body Mass Index) là công cụ sàng lọc phổ biến để nhận định một người đang thiếu cân hay không. Cách tính khá đơn giản: lấy cân nặng tính bằng kilogam chia cho bình phương chiều cao tính bằng mét. Một người cao 1,70 mét nặng 50 kilogam có BMI khoảng 17,3, đã dưới ngưỡng bình thường. Theo phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO - World Health Organization), BMI dưới 18,5 là thiếu cân.

Điều quan trọng là BMI chỉ đóng vai trò sàng lọc bước đầu, không phải một chẩn đoán. Công thức này không phân biệt được khối cơ và khối mỡ, nên người tập luyện nhiều vẫn có thể ra con số thấp trong khi thể trạng vẫn ổn. Vì vậy con số này nên được đọc cùng tốc độ thay đổi cân nặng trong một năm gần nhất và thành phần cơ thể đo riêng. Kết quả dưới 18,5 là tín hiệu để tìm hiểu nguyên nhân, không phải bằng chứng của một bệnh cụ thể.

2. Vì sao thiếu cân ảnh hưởng tới sức khoẻ sinh dục nam

Khối cơ và mô mỡ không chỉ là khối lượng thụ động mà còn tham gia trực tiếp vào chuyển hoá nội tiết. Mô mỡ tiết một số hormone báo hiệu tình trạng năng lượng cho hệ thần kinh trung ương, còn khối cơ ảnh hưởng tới cách cơ thể sử dụng năng lượng. Khi năng lượng ăn vào thấp hơn nhu cầu trong thời gian dài, cơ thể ưu tiên các chức năng sống cơ bản và giảm đầu tư cho chức năng sinh sản.

Cơ chế trung tâm nằm ở trục dưới đồi — tuyến yên — tinh hoàn (hypothalamic-pituitary-gonadal axis). Vùng dưới đồi phát tín hiệu tới tuyến yên, tuyến yên tiết hormone hướng sinh dục, và tinh hoàn nhận tín hiệu đó để sản xuất testosterone cùng tinh trùng. Ở trạng thái thiếu năng lượng kéo dài, tín hiệu từ vùng dưới đồi có thể giảm, kéo theo cả chuỗi phía sau yếu hơn bình thường.

Cơ thể xử lý tình trạng thiếu năng lượng giống một tổ chức cắt giảm chi phí: khoản không thiết yếu cho sự sống ngắn hạn, trong đó có chức năng sinh sản, bị giảm trước tiên.

Hệ quả thường được ghi nhận là testosterone thấp hơn mức phù hợp với tuổi, ham muốn tình dục giảm và các chỉ số tinh dịch đồ kém đi ở một số trường hợp. Mức độ thay đổi rất khác nhau giữa từng người, phụ thuộc thời gian thiếu cân và nguyên nhân nền. Vì vậy cơ chế trên chỉ nên hiểu ở mức định tính, còn con số cụ thể phải do xét nghiệm của chính bạn trả lời.

3. Các nguyên nhân bệnh lý gây sụt cân cần loại trừ trước

Trước khi nghĩ tới chuyện ăn thêm để tăng cân, câu hỏi cần trả lời là vì sao cân nặng lại thấp. Có nhóm người gầy từ nhỏ, thể trạng ổn định và xét nghiệm bình thường. Nhưng cũng có nhóm sụt cân trong vài tháng dù ăn uống không đổi, và đó là tình huống khác hẳn về y khoa.

Nhóm nguyên nhân	Dấu hiệu gợi ý kèm theo	Nên khám chuyên khoa
Cường giáp (hyperthyroidism)	Tim nhanh, run tay, sợ nóng, khó ngủ	Nội tiết
Đái tháo đường chưa kiểm soát (uncontrolled diabetes)	Khát nhiều, tiểu nhiều, mệt mỏi	Nội tiết
Kém hấp thu, gồm bệnh celiac (celiac disease)	Tiêu chảy kéo dài, chướng bụng, thiếu máu	Tiêu hoá
Nhiễm ký sinh trùng (parasitic infection)	Rối loạn tiêu hoá tái đi tái lại, ngứa da	Nhiễm, tiêu hoá
Lao (tuberculosis)	Ho trên hai tuần, sốt chiều, mồ hôi đêm	Lao và bệnh phổi
Rối loạn ăn uống (eating disorder)	Sợ tăng cân, siết khẩu phần quá mức	Tâm thần, dinh dưỡng
Trầm cảm (depression)	Mất hứng thú kéo dài, mất ngủ, ăn không ngon	Tâm thần

Bảng trên chỉ giúp định hướng trước buổi khám, không dùng để tự kết luận. Nhiều nguyên nhân có biểu hiện chồng lấp nên việc phân biệt cần xét nghiệm máu hoặc chẩn đoán hình ảnh.

4. Ham muốn, giấc ngủ và các thói quen sinh hoạt đi kèm

Ham muốn tình dục không phải một con số cố định mà thay đổi theo tình trạng năng lượng, giấc ngủ và mức căng thẳng. Ở người có BMI thấp kèm chế độ ăn thiếu hụt, cảm giác mệt mỏi thường xuất hiện trước, sau đó mới tới việc giảm quan tâm tới đời sống tình dục. Thiếu ngủ mạn tính làm tình trạng này rõ hơn, vì phần lớn testosterone được tiết trong lúc ngủ. Rượu bia thường xuyên và thuốc lá cũng làm giảm chức năng sinh dục.

Tập luyện là yếu tố hai mặt. Vận động vừa phải hỗ trợ nội tiết và tâm trạng, nhưng tập cường độ cao kéo dài mà không ăn đủ lại đẩy cơ thể sâu hơn vào trạng thái thiếu năng lượng. Vì vậy khi ham muốn giảm rõ rệt nhiều tháng, việc rà lại giấc ngủ, khẩu phần và cường độ tập luyện thường cho manh mối trước cả khi xét nghiệm.

Bên cạnh đó, không ít thắc mắc về ham muốn thực chất xuất phát từ lo lắng quanh thói quen cá nhân hơn là từ bệnh lý thực thể; bạn có thể tham khảo góc nhìn y khoa về thói quen thủ dâm ở nam giới để tự đánh giá mức độ hợp lý.

5. Khi nào cần khám nam khoa hoặc nội tiết

Có những biểu hiện không nên chờ thêm để xem có tự hết hay không. Điểm chung của chúng là gợi ý testosterone đang thấp hoặc chức năng tinh hoàn bị ảnh hưởng, và cả hai đều cần xét nghiệm mới xác định được. Người gầy kéo dài kèm bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây nên đặt lịch khám thay vì tự theo dõi tại nhà.

– Ham muốn tình dục giảm rõ rệt và duy trì tình trạng đó liên tục nhiều tháng.

– Rối loạn cương (erectile dysfunction) xuất hiện thường xuyên chứ không chỉ vài lần đơn lẻ.

– Tinh hoàn nhỏ hơn bình thường hoặc bạn thấy hai bên teo dần theo thời gian.

– Râu và lông trên cơ thể thưa đi, kèm giảm khối cơ dù chế độ tập không đổi.

– Hai vợ chồng chung sống trên một năm không dùng biện pháp tránh thai mà chưa có thai.

Buổi khám thường bắt đầu bằng hỏi bệnh sử và thăm khám cơ quan sinh dục ngoài, sau đó bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm testosterone, hormone hướng sinh dục và tinh dịch đồ. Một số vấn đề cấu trúc tại chỗ cũng thuộc phạm vi khám nam khoa, chẳng hạn tình trạng chưa lộn được bao quy đầu ở tuổi vị thành niên mà nhiều bạn nam ngại nói ra.

6. Nguyên tắc tăng cân lành mạnh cho người thiếu cân

Sau khi đã loại trừ bệnh lý, mục tiêu không phải là tăng cân nhanh mà là tăng đúng thành phần cơ thể. Tăng cân chủ yếu bằng mỡ ít mang lại lợi ích cho nội tiết, trong khi tăng khối cơ đi kèm cải thiện chuyển hoá và sức bền. Cách tiếp cận hợp lý là nâng dần năng lượng ăn vào và tập kháng lực đều đặn, chấp nhận tiến độ tính theo tháng.

– Bạn nên nâng năng lượng ăn vào bằng thực phẩm nguyên chất như cơm, khoai, các loại hạt và sữa thay vì đồ ăn nhanh nhiều đường.

– Khẩu phần cần đủ đạm từ thịt, cá, trứng và các loại đậu để cơ thể có nguyên liệu tạo cơ.

– Chia nhỏ thành nhiều bữa giúp người ăn kém nạp đủ năng lượng mà không bị đầy bụng.

– Tập kháng lực vài buổi mỗi tuần định hướng phần cân nặng tăng thêm vào khối cơ chứ không chỉ vào mỡ.

– Ngủ đủ và đúng giờ là điều kiện nền, vì cơ thể phục hồi cơ và tiết hormone trong lúc ngủ.

Những nguyên tắc trên đủ để bắt đầu, còn thực đơn chi tiết nên do bác sĩ dinh dưỡng xây dựng riêng. Nếu thực hiện đều vài tháng mà cân nặng không nhích lên, đó là lúc quay lại kiểm tra nguyên nhân.

7. Cảnh giác với sản phẩm tăng cân cấp tốc không rõ nguồn gốc

Thị trường trực tuyến có rất nhiều loại bột, viên và thuốc quảng cáo giúp tăng cân trong vài tuần. Rủi ro lớn nằm ở nhóm sản phẩm không có số công bố, không rõ nhà sản xuất và bị trộn corticoid để tạo cảm giác thèm ăn. Người dùng thấy mặt đầy hơn và cân nhích lên nên tin là có tác dụng, trong khi phần lớn thay đổi đó đến từ giữ nước.

Dùng corticoid kéo dài ngoài chỉ định y tế có thể gây phù, tăng đường huyết, loãng xương (osteoporosis) và suy tuyến thượng thận (adrenal insufficiency) do trục nội tiết bị ức chế. Đây là những biến chứng cần điều trị lâu dài, thậm chí phải giảm liều theo lộ trình do bác sĩ hướng dẫn.

– Sản phẩm hứa tăng vài kilogam trong một hai tuần là dấu hiệu đáng ngờ.

– Mặt tròn nhanh và bụng to lên trong khi tay chân vẫn nhỏ là biểu hiện gợi ý hội chứng Cushing do corticoid.

– Corticoid dùng kéo dài còn có thể gây loét dạ dày và xuất huyết tiêu hoá, nên đau vùng thượng vị hay phân đen là dấu hiệu phải dừng thuốc và đi khám.

– Bạn nên tra số công bố sản phẩm và chỉ mua ở nhà thuốc hoặc kênh phân phối chính thức.

Nếu đang dùng sản phẩm không rõ thành phần và thấy các biểu hiện trên, hãy mang đúng hộp sản phẩm tới cơ sở y tế để bác sĩ đánh giá.

8. Câu hỏi thường gặp

1. Người gầy có bị giảm testosterone không?

Không phải ai gầy cũng giảm testosterone. Nguy cơ tăng lên khi thiếu năng lượng kéo dài hoặc có bệnh nền chưa điều trị. Xét nghiệm máu buổi sáng giúp xác định chính xác.

2. BMI dưới 18,5 có nghĩa là tôi đang mắc bệnh không?

BMI thấp là kết quả sàng lọc, không phải chẩn đoán. Người gầy từ nhỏ với xét nghiệm bình thường khác hẳn người vừa sụt cân nhanh, và hai nhóm được xử lý theo hướng khác nhau.

3. Tăng cân lại thì ham muốn và tinh trùng có hồi phục không?

Khi nguyên nhân là thiếu năng lượng và được điều chỉnh sớm, nhiều trường hợp cải thiện dần. Nếu nền là bệnh nội tiết hoặc tổn thương tinh hoàn, cần điều trị theo chỉ định riêng.

Điều đáng nhớ là cân nặng và chức năng sinh dục nam liên hệ với nhau qua con đường nội tiết, nên tình trạng người gầy kéo dài xứng đáng được nhìn nhận như một vấn đề sức khoẻ chứ không chỉ là chuyện ngoại hình. Hãy tính lại chỉ số khối cơ thể của mình, để ý tốc độ thay đổi cân nặng, và đặt lịch khám nam khoa hoặc nội tiết khi thấy các dấu hiệu đã nêu.

Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ; hãy đến cơ sở y tế khi có triệu chứng. Nội dung dành cho người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên.

Trang Bùi