Nhiều người dùng mạng xã hội Việt Nam thỉnh thoảng bắt gặp một từ khoá lạ tai dưới các bài đăng về manga, anime hay thời trang đường phố. Không ít bạn trẻ tò mò tìm hiểu ahegao là gì nhưng chỉ nhận về những mô tả cảm tính, thiếu bối cảnh văn hoá. Bài viết tiếp cận thuật ngữ ở góc độ ngôn ngữ và hiện tượng internet.
– Ahegao (アヘ顔) là một từ tiếng Nhật chỉ kiểu biểu cảm khuôn mặt được vẽ cường điệu, xuất phát từ truyện tranh người lớn Nhật Bản.
– Từ khoảng thập niên 2010, hình ảnh này thoát khỏi bối cảnh gốc và lan sang mạng xã hội, cosplay, thời trang streetwear như một meme.
– Thuật ngữ gắn với nhiều tranh luận về vật hoá phụ nữ (objectification) và chuẩn mực thẩm mỹ lệch lạc.
– Tại Việt Nam, việc phát tán hình ảnh mang tính đồi trụy có thể liên quan đến Điều 326 Bộ luật Hình sự.
1. Ahegao là gì trong tiếng Nhật?
Về mặt từ nguyên, ahegao (アヘ顔) là từ ghép của "ahe" (アヘ, từ tượng thanh mô phỏng tiếng rên) và "kao" (顔, nghĩa là khuôn mặt). Khi ghép lại, âm "k" chuyển thành "g" theo hiện tượng biến âm rendaku (連濁) rất phổ biến trong tiếng Nhật, tạo ra cách đọc "ahegao". Đây đơn thuần là một danh từ mô tả kiểu biểu cảm khuôn mặt được vẽ cường điệu, không mang nghĩa nào khác.
Nguồn gốc thuật ngữ nằm trong dòng truyện tranh người lớn Nhật Bản, nơi hoạ sĩ dùng thủ pháp cường điệu để nhấn mạnh trạng thái nhân vật thay vì tả thực. Đây là đặc điểm chung của ngôn ngữ hình hoạ manga: giận dữ, sợ hãi hay bối rối đều có quy ước tạo hình riêng, và ahegao chỉ là một quy ước trong số đó, nhưng vì gắn với nội dung người lớn nên mang sắc thái nhạy cảm hơn hẳn.
– Đây là thuật ngữ mô tả tạo hình nhân vật, không phải tên của một tác phẩm hay một thể loại.
– Từ này hầu như chỉ xuất hiện trong ngữ cảnh giải trí, hiếm khi dùng trong tiếng Nhật đời thường.
– Người Nhật bản địa thường xem đây là tiếng lóng ngách chứ không phải từ vựng phổ thông.
Ba điểm trên phần nào giải thích vì sao các bản dịch tiếng Việt trôi nổi trên mạng dễ gây hiểu nhầm. Khi bị tách khỏi bối cảnh manga, thuật ngữ rất dễ bị diễn giải quá đà.
2. Con đường trở thành meme internet
Khoảng đầu thập niên 2010, cộng đồng người hâm mộ manga và anime trên các diễn đàn ảnh quốc tế bắt đầu dùng lại kiểu tạo hình này theo hướng hài hước, cắt ghép chèn chữ vào những tình huống không liên quan đến nội dung gốc. Đây là cơ chế quen thuộc của meme: một biểu tượng bị bóc khỏi ngữ cảnh ban đầu, lặp lại đến mức người dùng mới không còn biết nó đến từ đâu, và dần trở thành một ký hiệu thị giác hơn là một khái niệm.
Từ mạng xã hội, hình ảnh đi tiếp vào cosplay và thời trang streetwear, khi vài thương hiệu nhỏ in hoạ tiết lặp lại lên áo hoodie, khẩu trang hay tất như hoa văn trang trí. Với người mặc đó có thể chỉ là hoạ tiết anime; với người nhìn, ý nghĩa gốc vẫn nguyên vẹn, và khoảng cách nhận thức này chính là nơi tranh cãi bùng lên.
– Meme lan nhanh vì hình ảnh dễ nhận diện và dễ chế biến lại bằng công cụ chỉnh sửa đơn giản.
– Nhiều người dùng trẻ tiếp xúc với hoạ tiết trước khi biết nguồn gốc thật sự của nó.
– Các nền tảng lớn ngày càng siết kiểm duyệt nội dung, khiến hình ảnh bị hạn chế hiển thị ở nhiều nơi.
Nói cách khác, sức lan toả của thuật ngữ đến từ hình thức chứ không đến từ nội dung. Đó cũng là điều khiến nó khó kiểm soát hơn nhiều tiếng lóng ngách khác.
3. Vì sao thuật ngữ này gây tranh cãi
Tranh luận quanh ahegao chủ yếu xoay quanh vấn đề vật hoá phụ nữ (objectification). Khi một kiểu biểu cảm bị lặp lại hàng nghìn lần trên áo, sticker và ảnh đại diện, nhân vật nữ dần bị rút gọn thành khuôn mặt phục vụ cái nhìn của người khác. Nhiều nhà phê bình văn hoá đại chúng cho rằng điều này làm mờ ranh giới giữa nhân vật hư cấu và người thật, nhất là với khán giả tuổi thiếu niên.
Một biểu tượng càng bị lặp lại nhiều lần ngoài bối cảnh gốc thì càng dễ định hình cách người xem nhìn nhận về cơ thể và cảm xúc con người.
Mối lo thứ hai liên quan đến chuẩn mực thẩm mỹ, vì hình mẫu cường điệu trong truyện tranh được vẽ để gây ấn tượng thị giác chứ không phản ánh trải nghiệm thật. Người trẻ lấy đó làm tham chiếu dễ hình thành kỳ vọng sai lệch về bạn đời và về chính mình. Thay vì học từ meme, việc tiếp cận quan điểm tình dục tích cực cùng thông tin có kiểm chứng là hướng đi lành mạnh hơn.
Ở góc độ thực tế, người trưởng thành muốn hiểu nhu cầu của bản thân nên tìm đến kênh hợp pháp và minh bạch, chẳng hạn tư vấn chuyên môn hoặc các sản phẩm chăm sóc đời sống riêng tư cho nữ có nguồn gốc rõ ràng, thay vì suy diễn từ những hình mẫu cường điệu trên mạng.
– Không nên dùng hình ảnh này làm ảnh đại diện trên tài khoản có nhiều người chưa đủ tuổi theo dõi.
– Nhiều nền tảng xếp hoạ tiết này vào nhóm nội dung nhạy cảm và có thể hạn chế hiển thị bài đăng.
– Mặc trang phục in hoạ tiết tại trường học, công sở hay nơi công cộng dễ tạo phản ứng tiêu cực.
4. Đối chiếu một số thuật ngữ văn hoá mạng gốc Nhật
Tiếng Nhật đóng góp nhiều từ vựng cho văn hoá mạng toàn cầu, phần lớn hoàn toàn trung tính. Đặt ahegao cạnh các thuật ngữ quen thuộc hơn giúp người đọc thấy rõ đâu là từ dùng thoải mái, đâu là từ cần cân nhắc ngữ cảnh. Bảng dưới đây chỉ liệt kê những thuật ngữ phổ thông, không nhạy cảm.
| Thuật ngữ | Nghĩa đen tiếng Nhật | Cách dùng phổ biến | Sắc thái |
|---|---|---|---|
| Kawaii (かわいい) | Dễ thương, đáng yêu | Khen ngoại hình, đồ vật, phong cách | Trung tính, tích cực |
| Otaku (おたく) | Người say mê một lĩnh vực | Chỉ fan cứng manga, anime, game | Từng mang nghĩa xấu, nay nhẹ hơn |
| Cosplay (コスプレ) | Hoá trang theo nhân vật | Hoạt động trình diễn tại sự kiện | Trung tính |
| Chibi (ちび) | Nhỏ bé, tí hon | Kiểu vẽ nhân vật đầu to thân ngắn | Trung tính, vui vẻ |
| Tsundere (ツンデレ) | Lạnh lùng rồi dịu dàng | Mô tả tính cách nhân vật | Trung tính, hài hước |
Có thể thấy đa số thuật ngữ gốc Nhật đi vào tiếng Việt đều an toàn khi dùng công khai. Ahegao nằm ở nhóm khác hẳn vì gắn với nội dung người lớn ngay từ đầu, nên cách xử lý cũng phải khác.
5. Lưu ý pháp lý và văn hoá khi dùng tại Việt Nam
Pháp luật Việt Nam có quy định riêng về văn hoá phẩm đồi trụy. Điều 326 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định tội truyền bá văn hoá phẩm đồi trụy, áp dụng với các hành vi làm ra, sao chép, lưu hành, vận chuyển, mua bán hoặc tàng trữ nhằm phổ biến những vật phẩm có nội dung khiêu dâm, đồi trụy theo quy định của pháp luật. Việc một hình ảnh cụ thể có bị xếp vào nhóm này hay không thuộc thẩm quyền cơ quan chức năng, nên người dùng cần thận trọng.
– Sản xuất hoặc kinh doanh áo, phụ kiện in hoạ tiết nhạy cảm là hoạt động có rủi ro pháp lý cần cân nhắc kỹ.
– Đăng tải hình ảnh dạng này lên mạng xã hội có thể dẫn tới việc bị gỡ bài hoặc khoá tài khoản.
– Chia sẻ trong nhóm kín vẫn có thể bị xem là phổ biến nếu số lượng người tiếp cận lớn.
Bên cạnh yếu tố pháp lý còn có yếu tố văn hoá. Bối cảnh Việt Nam nhìn chung khá dè dặt với hình ảnh mang màu sắc tình dục nơi công cộng, nên một hoạ tiết vô hại trong mắt người trong cộng đồng fan vẫn có thể bị hiểu rất khác bên ngoài.
– Hãy tìm hiểu nguồn gốc một meme trước khi in lên đồ dùng cá nhân hoặc đăng công khai.
– Nếu muốn thể hiện tình yêu với manga và anime, có rất nhiều hoạ tiết trung tính an toàn hơn.
– Với người trưởng thành, kiến thức từ nguồn y khoa và tư vấn chuyên môn đáng tin hơn hình mẫu hư cấu.
6. Câu hỏi thường gặp
1. Ahegao có phải là một thể loại truyện tranh không?
Không. Đây là từ mô tả một kiểu tạo hình khuôn mặt trong manga, không phải tên thể loại hay tên tác phẩm.
2. Mặc áo in hoạ tiết ahegao ra đường có sao không?
Về mặt xã hội, việc này dễ tạo phản ứng tiêu cực ở nơi công cộng. Về pháp lý, mức độ vi phạm còn tuỳ đánh giá của cơ quan chức năng.
3. Vì sao thuật ngữ này bị nhiều người phản đối?
Chủ yếu vì lo ngại vật hoá phụ nữ và việc hình mẫu cường điệu ảnh hưởng tới nhận thức của người trẻ về cơ thể.
Hiểu rõ ahegao là gì giúp người đọc nhìn nhận thuật ngữ như một hiện tượng ngôn ngữ và văn hoá mạng, thay vì chỉ dừng ở tò mò bề mặt. Từ một quy ước tạo hình trong manga, nó trở thành meme toàn cầu rồi kéo theo tranh luận về cách xã hội nhìn hình ảnh phụ nữ. Người dùng nên cân nhắc bối cảnh, quy định pháp luật và cảm nhận người xung quanh trước khi chia sẻ.
Bài viết mang tính tham khảo và giải nghĩa thuật ngữ văn hoá mạng. Nội dung dành cho người trưởng thành từ 18 tuổi trở lên.
Trang Bùi
